Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкілдің блогы Сіздердің маған тікелей шығуға мүмкіндіктеріңіз болуы үшін құрылды және де ол біздің арамызда сындарлы сұхбаттастық орнауына ықпал етеді деп сенемін - ойларыңызды жазыңыздар, пікір бөлісіңіздер, ұсыныс жасаңыздар. Мен сіздердің барлық пікірлеріңізді міндетті түрде оқимын.
26.12.2025
ҚР Президентіне Бизнес-омбудсменнің өкілеттіктерін кеңейту туралы (26.12.2025)
Қазақстан Республикасының
Президенті
Қ.К. Тоқаевқа
Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкілдің
өкілеттіктерін кеңейту туралы
Құрметті Қасым-Жомарт Кемелұлы!
Осы мүмкіндікті пайдалана отырып, Сізді келе жатқан Жаңа жылмен шын жүректен құттықтауыма рұқсат етіңіз. Экономиканы ырықтандыру және кәсіпкерлікті құқықтық қорғау бағытында Сіз жариялаған бағдарды табандылықпен ұстануға деген шешіміңіз үшін зор әрі шынайы алғысымды білдіремін.
Осыған байланысты Сіздің назарыңызды мына мәселеге аударуды маңызды деп санаймын: Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының жанындағы «Қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын ілгерілету тұжырымдамасын іске асыру барысы туралы…» 2025 жылғы 23 қыркүйектегі кеңес хаттамасының 7.7-тармағын орындау мақсатында мен Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкілдің (бұдан әрі – Уәкіл) өкілеттіктерін кеңейту жөнінде ұсыныстар әзірледім. Бұл шаралар 2023 жылғы экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) ұсынымдарына сәйкес бизнес құқықтарын қорғаудың тиімділігін арттыруға бағытталған, әзірге қабылданған жоқ.
- Уәкіл лауазымының ресми атауын оның нақты мәртебесіне сәйкестендіру
«Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл» Мемлекет басшысының өкімімен тағайындалады, бұл оның мәртебесінің жоғары екенін бастапқыдан-ақ айқындайды. Алайда қазіргі уақытта мемлекеттік органдар мен кәсіпкерлердің барлығы бірдей Уәкіл мен «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының (бұдан әрі – ҰКП) айырмашылығын түсіне бермейді, Уәкілді қате түрде ҰКП-ның құрылымдық бөлімшесі ретінде қабылдайды.
Осыған байланысты лауазымның қолданыстағы ресми атауын «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл» деп өзгертуіңізді сұраймын. Бұл нақтылау Бизнес-омбудсменнің кәсіпкерлер қауымдастығының азаматтық өкілі ретінде, Мемлекет басшысына тікелей есеп беретін институт ретіндегі қоғамдық қабылдауын күшейтіп, мемлекеттік органдар лауазымды адамдарының әрекеттерінің заңдылығына қоғамдық бақылау жүргізу функциясына бизнес-қоғамдастықтың сенімін арттырады.
ҰКП туралы заң талаптарына сәйкес, ҰКП Басқармасымен келісіліп, Уәкіл аппараты туралы ереже бекітілді. Аталған ереже ҰКП жүйесінде Уәкіл институтының дербестігін бекітеді.
- Қылмыстық процеске қатысу
Айыпталушының өтініші бойынша Уәкілге қылмыстық істерге, оның ішінде сотқа дейінгі тергеп-тексеру мен сот талқылауына қатысу құқығын беруіңізді сұраймын.
Бас прокуратура мұндай өкілеттіктер жарыспалылық қағидатын бұзуы мүмкін деген пікір білдірді, өйткені білікті заң көмегін адвокаттар (ҚР ҚПК 66-бабы – Қорғаушы) көрсетеді. Алайда Уәкіл адвокатты алмастырмайды, ол тек кәсіпкерлердің құқықтарының сақталуына қоғамдық бақылау шеңберінде қоғамдық қорғаушы функциясын орындайды.
Сонымен қатар, кәсіпкерлерді сотқа дейінгі сатыда тиімді қорғау үшін кәсіпкердің жүгінуі бойынша Уәкілге қылмыстық процестің кез келген кезеңінде тергеп-тексеру материалдарына қол жеткізу мүмкіндігін беру қажет.
- Конституциялық Сотқа жүгіну құқығы
Кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтарына әсер ететін нормативтік-құқықтық актілер бойынша Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотына (КС) Уәкілдің тікелей жүгіну құқығын беруді сұраймын, өйткені кәсіпорындар мен кәсіпкерлердің өздерінің мұндай құқығы жоқ.
Президент Әкімшілігінің мемлекеттік-құқықтық бөлімі Конституцияда КС-тың бизнес құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін жолданған өтініштерді қарастыруы көзделмеген деген пікір айтты. Алайда Конституция мұны тыйым салмайды, ал заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер де азаматтармен қатар құқық субъектілері болып табылады; бизнес құқықтары азаматтық құқықтарды жанама түрде іске асырады. Сондықтан Уәкіл тұлғасындағы институционалдық өкіл арқылы Конституциялық Сотқа жүгіну мүмкіндігінің болмауы құқық субъектілерінің теңдігі жөніндегі конституциялық қағидатты бұзады.
Бас прокуратура кәсіпкерлер КС-қа Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (АҚЖУ) арқылы жүгіне алады деп санайды. Алайда, АҚЖУ кәсіпкерлердің құқықтары кіретін алынған құқықтарды қорғаумен емес, тек адамның табиғи, іргелі құқықтарын қорғаумен айналысады. Ал Бизнес-омбудсмен институты дәл осы мақсат үшін құрылған. Сондықтан Уәкілдің КС-қа жүгіну құқығының болмауы кәсіпкерлік үшін жалпы нормативтік-құқықтық жағдайларды жетілдіру мүмкіндігін шектейді.
- Сот актілеріне шағымдану құқығы
Кәсіпкерлердің мүдделерін қозғайтын азаматтық және әкімшілік істер бойынша заңды күшіне енген сот актілеріне Уәкілдің шағымдану құқығын беруіңізді сұраймын, өйткені тәжірибеде бизнес, Сіз енгізген әкімшілік әділеттен басқа, мемлекеттік аппаратқа қарсы соттарда іс жүзінде қорғалмай отыр.
Бас прокуратураның қолданыстағы тетіктердің (ҚР АПК, ҚР ӘРПК) жеткіліктілігі туралы ұстанымы нақты сот тәжірибесінде Уәкіл кәсіпкердің өтініші бойынша, егер бастапқыда іс бойынша тарап болмаған жағдайда, сот шешімдеріне шағым бере алмайтынын ескермейді. Ал бастапқыда тарап болу техникалық тұрғыдан мүмкін емес, өйткені Уәкілдің әрбір сот ісіне қатысуға ресурсы жоқ, ал кәсіпкерлер оған көбіне мемлекеттік және сот органдарына жүгіну мүмкіндіктері толық таусылғаннан кейін ғана келеді.
Уәкілге мұндай құқық беру Бас прокуратураның барлық кәсіпкерлердің, әсіресе шағын және орта бизнестің, тек ірі шетелдік инвесторлардың ғана емес, құқықтарын қорғау ісіне жәрдемдеседі.
Ресей Федерациясында бұл тетік қолданылып келеді және сот жүйесіне деген сенімді нығайтудың тиімді құралы ретінде өзінің нәтижелілігін дәлелдеді.
Зор құрметпен әрі сеніміңізге деген ризашылықпен,
Қазақстан кәсіпкерлерінің
құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл
Қ. Нұров
Файлды жүктеп алу:
