Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкілі Қанат Нұров «KazEcoSolutions» компаниясындағы бұрынғы серіктесінің грант қаражатын жымқырды және компанияны рейдерлік жолмен басып алды деп айыптаған кәсіпкер О.К.Дюсеновке қатысты қылмыстық іс бойынша Бас прокурорға жүгінді.

Сонымен қатар, сот айыптау тарапы қылмыстың объективтік жағын да, келтірілген залал фактісін де дәлелдей алмағандықтан, рейдерлік басып алу белгілерінің жоқ екенін көрсетті.

Бизнес-омбудсмен Аппаратының мәліметінше, іс материалдарын талдау айыптаудың қайшылықты екенін, сондай-ақ кәсіпкерге тағылған әрекеттерді растайтын жеткілікті әрі тұрақты дәлелдемелік базаның жоқ екенін көрсетеді.

Қылмыстық іс бастапқыда грант қаражатын жымқыру (топырақ пен суды мұнай қалдықтарынан тазартуға арналған микро-биопрепаратты коммерцияландыру бойынша), сондай-ақ корпоративтік құқықбұзушылықтар фактілері бойынша (ҚР ҚК 249, 189 және 190-баптары) тіркелген.

Сонымен қатар, тергеу кәсіпкерлер арасындағы шаруашылық операцияларға негізделген. Бизнес-омбудсменнің пікірінше, экономикалық және шарттық негіздемесі болған жағдайда мұндай операциялар өздігінен жымқыру құрамын қалыптастырмайды. Бұдан бөлек, қылмыстық қудалау келтірілген залал анықталмаған, сондай-ақ тиісті мәмілелер жарамсыз деп танылмаған жағдайда басталып, жалғастырылған.

Бизнес-омбудсмен Аппараты О.Дюсеновтің әрекеттерінен жымқыру және рейдерлік белгілерін анықтамады, себебі сот талқылауы барысында жәбірленушінің өзі өзіне тиесілі үлесті өзімен байланысты үшінші тұлғаларға ерікті түрде иеліктен шығарғанын растаған. Кейіннен аталған үлесті О.Дюсенов сол үшінші тұлғалардан заңды негізде сатып алған. Алайда бұл тұлғалар сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы тарапынан жауап алынбаған және сот талқылауына ешқандай қатыспаған.

Сонымен қатар, сот істі объективті қарау үшін елеулі маңызы бар аталған мән-жайларға тиісті құқықтық баға бермеген, бұл қоғамның орынды наразылығын туындатып отыр. Егер рейдерлік фактілері расталмаса, жәбірленушіге келтірілген залал болмаса, ал уәкілетті мемлекеттік органның (ЦДИАӨМ) О.Дюсеновке ешқандай талабы болмаса, онда жымқыру оқиғасының өзінің орын алған-алмағанына қатысты тергеу мен сот қарауы бойынша сұрақтар туындайды.

Істі қарау барысында жіберілген процессуалдық қайшылықтар да ерекше назар аудартады. Мәселен, 2025 жылы қылмыстық іс Алматы қаласының прокурорына сотпен қайтарылған, алайда кейін апелляциялық саты айыптау актісін заң талаптарына сәйкес деп таныған.

Сонымен бірге, 2026 жылы прокуратураның өзі тағылған айыптың ҚПК талаптарына сәйкес келмейтінін мәлімдеп, істі нақтылау және барлық мән-жайларды анықтау үшін қайта қайтарған. Бұл сот талқылауының да, прокурорлық қадағалаудың да заңдылығы мен объективтілігіне күмән келтіреді, себебі дәл прокуратура кейін қайтарып алынған актіні сотқа жолдап, бүкіл сот процесі барысында соған сүйене отырып, О.Дюсеновтің кінәлі екенін алға тартқан.

Бүгін қылмыстық істі қайтадан Алматы қаласының прокурорына қайтарған алқабилердің қатысуымен өткен сот та істің мән-жайларының тиісті түрде сараланбағанын және нақты айқындалмағанын көрсетті. Соған қарамастан, кәсіпкерге қатысты қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы өзгеріссіз қалдырылды. Бұл қолайсыз жағдай, өйткені қазіргі таңда оның қамауда отырған мерзімі 14 айға жетіп отыр.

Бизнес-омбудсмен сондай-ақ Бас прокуратураның назарын рейдерлік фактісінің жоқтығын 2025 жылы үш судьяның да атап өткеніне аударды. Алайда бұл сот актілеріне прокуратура тарапынан тиісті құқықтық баға берілмеген.

«Мұндай жағдайларда қылмыстық іс азаматтық-құқықтық корпоративтік даудың белгілеріне ие, алайда ол негізсіз түрде қылмыстық-құқықтық арнаға ауыстырылған», – деп атап өтілген үндеуде.

Бизнес-омбудсмен Аппаратының ерекше алаңдаушылығын кәсіпкердің Алматы қаласы бойынша ЭТД-ның заңсыз жұмыс тәсілдері туралы мәлімдемесі туындатып отыр. Оның айтуынша, бұл әрекеттер Алматы қаласының тергеу изоляторында отырған кезеңінде өзіне тиесілі әзірлеме патентінің жәбірленуші деп танылған тұлғаға қайта рәсімделуіне әкелген.

Осы мән-жайлардың барлығын ескере отырып, Бизнес-омбудсмен қалыптасқан жағдайға араласып, прокуратура органдары мен сот әрекеттерінің заңдылығын тексеруді сұрап, Бас прокурорға жүгінді.

Бас прокуратураның жауабында қылмыстық іс материалдарын талап етіп алудың апелляциялық сатыдағы шағымдарды қарау аяқталғанға дейін мүмкін еместігі көрсетілген. Аталған процеске Алматы қаласының прокуратурасы қатысатын болады. Бұл жағдайда дәл осы іс бойынша өтінішхат берген Алматы прокуратурасының өз әрекеттеріне объективті баға беруі және ықтимал заңбұзушылықтарды анықтауы мәселесі ашық күйінде қалып отыр.

Аталған іс бойынша соттың қорытынды шешімі құқық қолдану практикасының бірыңғай жүйесін қалыптастыру үшін жүйелі маңызға ие болуы мүмкін. 

Бас прокуратураға жолданған хатқа сілтеме:
https://ombudsmanbiz.kz/rus/otkr_pismo/?cid=0&rid=2048