Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының Төрағасы
А.А. Мерғалиевқа 

Құрметті Асламбек Амангелдіұлы!

Сізге Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл (бұдан әрі – Уәкіл) ретінде Қызылорда облысының соттары мемлекеттік медициналық ұйымдардың «МЫРЗА-ХАН» ЖШС-ға тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі және міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру шеңберінде медициналық қызметтерді бірлесіп атқару шарттары бойынша төленген ақшалай қаражатты өндіріп алу туралы талап-арыздары бойынша қарайтын азаматтық істер бойынша қалыптасқан сот практикасына байланысты жүгінемін.

Сот актілерін зерделеу іс жүзіндегі мән-жайлардың бірегейлігіне, сол бір апелляциялық сатыдағы соттың – Қызылорда облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының дауларды бірдей нормативтік реттеуі мен қарауына қарамастан, ұқсас істерді қарауға біркелкі көзқарастың болмауынан көрінетін жүйелі проблеманың бар екендігін куәландырады.

Талап-арыздарға прокурорлардың бюджет қаражатын пайдалану мәселелері бойынша жүргізген талдауының нәтижелері және прокуратура органдарының ұсынулары негіз болған.

Бұл ретте, соттар Тараптар арасында осы «артық сомалар» деп аталатындардың барлығына қолданыстағы шарттар жасалғанын, медициналық қызметтер іс жүзінде көрсетілгенін, көрсетілген қызметтер актілеріне қол қойылғанын, ал ақы төлеуді мемлекеттік денсаулық сақтау мекемелерінің өздері жүргізгенін анықтаған. Барлық қаралған істерде даудың мәні бірлескен орындау шарттарында көзделген сомадан артық аударылған ақша қаражатын өндіріп алу болған.

Алайда нақты мән-жайлардың және қолданылған құқық нормаларының іс жүзінде толық сәйкес келуіне қарамастан, сот практикасы біркелкі қалыптаспаған.

Мәселен, № 4399-26-00-2а/683 іс бойынша «Арал аудандық көпбейінді орталық ауруханасы» ШЖҚ КМК-ның «МЫРЗА-ХАН» ЖШС-ға қойған талап-арызы бойынша бірінші сатыдағы сот кәсіпкерден 32 393 148 теңге өндіріп алған, ал апелляциялық саты Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 272, 273, 349, 386 және 392-баптарына және Денсаулық сақтау министрінің № ҚР ДСМ-291/2020 бұйрығымен бекітілген Медициналық қызметтерге ақы төлеу қағидаларының ережелеріне сілтеме жасай отырып, шешімді өзгеріссіз қалдырған. Бұл ретте сот мемлекеттік тапсырыс беруші мен бірлесіп орындаушы арасында міндеттерді бөлу мәселесіне дербес баға бермей, шарттық сомалардың асып кету фактісін және қосымша келісімдердің болмағанын анықтаумен ғана шектелген.

№ 4360-26-00-2/277 іс бойынша «Жаңақорған аудандық көпбейінді орталық ауруханасы» КМК талап-арызы бойынша медициналық қызметтердің іс жүзінде көрсетілгені, Тараптардың шарттары орындалғаны, ал дау тек прокурорлық тексеру жүргізілгеннен кейін туындағаны анықталған. Сонымен бірге, бірінші сатыдағы сот талаптардың ұқсас құқықтық сипатына қарамастан мәлімделген соманың бір бөлігін ғана өндіріп алды.

Осылайша, бір санаттағы істер бойынша адал бірлесіп орындаушының азаматтық-құқықтық жауапкершілігінің шегін анықтауға және мемлекеттік тапсырыс беруші мен кәсіпкерлік субъектісі арасында тәуекелдерді бөлуге бірыңғай тәсіл қалыптаспаған.

Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл институтының өкілеттіктерін іске асыру мәселесі де ерекше алаңдаушылық туғызады.

Уәкілетті өкілдің қатысуы тек кәсіпкерлікті қорғау туралы заңнаманы қолдану мәселелері бойынша құқықтық позицияны ұсынуға бағытталғанына қарамастан, соттар оның қатысуына жол бермеді, осылайша бизнес субъектілерінің құқықтарын қозғайтын мәселелер бойынша кәсіби құқықтық қорытынды беру мүмкіндігін шектеді.

Мұндай тәжірибе назар аударуға тұрарлық деп санаймыз, өйткені ұқсас істерді қарау кезінде іс жүргізу тәсілдерін әр түрлі қолдану және кәсіпкерлікті қорғау институттарының өкілдерін қабылдаудың бірыңғай критерийлерінің болмауы кәсіпкерлік қоғамдастықтың сот жүйесіне деген сеніміне теріс әсер етуі мүмкін.

«МЫРЗА-ХАН» ЖШС-нің ісін қарау барысында даудың мәні кәсіпкерлік субъектісінің құқықтарын және кәсіпкерлікті қорғау туралы заңнаманы қолдану мәселелерін тікелей қозғайтынына қарамастан, сенімхат негізінде әрекет ететін уәкілдің өкіліне сот процесіне қатысудан бас тартылды.

Сонымен қатар, осыған ұқсас істер бойынша кәсіпкерлік қоғамдастық ұстанымын білдіретін «Атамекен» Қазақстан Республикасы Ұлттық кәсіпкерлер палатасының өкілдері процеске қатысуға жіберілді. Осылайша, осындай дауларды қарау кезінде соттар кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау үшін мемлекет құрған институттардың қатысу мәселесіне басқаша қарайды.

Мұндай практика процесске қатысушыларды тең емес жағдайға қояды және кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтарын қорғауға заңмен көзделген кепілдіктердің толық іске асырылуына кедергі келтіреді.

Біздің ойымызша, қарастырылып отырған істер санатында тереңірек жүйелік проблема бар.

Іс жүзінде қаржыландыруды ұйымдастыру, лимиттерді сақтау, медициналық көмек көлемін жоспарлау және қосымша келісімдер жасасу жауапкершілігі жеке кәсіпкерге жүктеледі, дегенмен бұл функциялар мемлекеттік тапсырыс берушінің құзыретіне жатады. Сонымен қатар соттар шарттық сомалардың асып кету фактісін анықтаумен шектеледі және кәсіпкер тарапынан міндеттемелердің бұзылуының болуы немесе болмауы мәселесіне тиісті баға бермейді.

Мұндай тәсіл құқықтық белгісіздік тудырады, өйткені мемлекеттік шартты адал орындаған кез-келген кәсіпкерлік субъектісі орындалған жұмыстардың актілеріне қол қойып, төлем алғаннан кейін іс жүзінде міндеттемелерді орындаудың түпкілікті екендігіне сенімді емес және кейіннен мемлекеттік органдардың, өзге мемлекеттік органдардың тексеруі нәтижесінде мүліктік жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Аталған жағдай кәсіпкерліктің нақты субъектісінің мүдделерін ғана емес, сонымен қатар бизнестің азаматтық айналымға қатысушы ретінде сот жүйесі мен мемлекетке деген сенімін қамтамасыз ету мәселелерін де қозғайды.

Сондай-ақ, кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау үшін мемлекет құрған институттар өкілдерінің сот процесіне қатысуына жол беру мәселесі бойынша қалыптасқан әртүрлі тәжірибеге назар аударуды сұраймыз, өйткені осы бөлімде іс жүргізу нормаларын біркелкі қолдану кәсіпкерлік субъектілерінің тиімді сот арқылы қорғалу құқығын қамтамасыз ету үшін де маңызды болып табылады.

Сот практикасының біркелкілігі, құқық қолданудың болжамдылығы және заңды тең қолдану қоғамның сот билігіне деген сенімін нығайтудың және құқық үстемдігі қағидатын іске асырудың қажетті шарттары болып табылатынына сенімдіміз. 

Қазақстан кәсіпкерлерінің
құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл
Қ. Нұров